Tarih Bilimine Giriş Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Tarih Biliminin Tanımı ve Kapsamı

   Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içerisinde, belgelere dayalı ve nesnel bir yaklaşımla inceleyen sosyal bir bilim dalıdır.

   Tarih Biliminin Temel Nitelikleri

   • Tekrarlanamazlık: Tarihsel olaylar kendine özgü koşullar altında bir kez gerçekleşir; bu nedenle fen bilimlerinde olduğu gibi laboratuvar ortamında tekrarlanamaz, deney ve gözlem konusu yapılamaz.
   • Yer ve Zaman Belirtme: Bir olayın tarihsel değer kazanabilmesi ve doğru tahlil edilebilmesi için geçtiği coğrafi mekanın ve zaman diliminin bilinmesi zorunludur.
   • Sebep-Sonuç İlişkisi: Her tarihî olay kendinden önceki bir olayın sonucu, kendinden sonraki bir olayın ise nedenidir. Bu zincirleme ilişki tarihsel sürekliliği meydana getirir.
   • Belgelere Dayanma: Tarihçi, ulaştığı yargıları sübjektif kanaatlerle değil, incelenen döneme ait somut kanıtlarla (birincil ve ikincil kaynaklar) desteklemek zorundadır.

   Tarih Metodolojisi

   Tarih biliminde bilimsel bir bilginin ortaya konabilmesi için aşamalı bir metodoloji izlenir. Bu süreç literatürde 5T Yöntemi olarak adlandırılır:

   1. Tarama (Kaynak Arama): Araştırılan konuya ilişkin yazılı, sözlü, görsel veya kalıntı türündeki her türlü verinin tespit edilip toplanması aşamasıdır.
   2. Tasnif (Sınıflandırma): Elde edilen verilerin araştırmayı kolaylaştırmak amacıyla zamana, mekâna ve konuya göre belirli bir sistem dahilinde tasnif edilmesidir.
   3. Tahlil (Çözümleme): Toplanan kaynakların konuyu aydınlatmada ne derece yeterli ve elverişli olduğunun tespiti için yapılan derinlemesine incelemedir.
   4. Tenkit (Eleştiri): Bilgilerin doğruluk ve güvenilirlik derecesinin ölçülmesidir. İki basamakta uygulanır:
      • Dış Tenkit: Belgenin orijinalliği, fiziksel özellikleri, yazarı, basım yeri ve tarihi gibi biçimsel unsurların sorgulanmasıdır.
      • İç Tenkit: Belgenin içerdiği bilgilerin mantıksal tutarlılığı ve yazarın tarafsızlığının denetlenmesidir.
   5. Terkip (Sentez): Tenkit sürecinden başarıyla geçen bilgilerin mantıksal bir kurgu içinde bir araya getirilerek bilimsel bir metne dönüştürülmesidir.

   Tarihin Kaynakları

   Tarihsel bilginin temeli kaynaklara dayanır. Kaynaklar oluşum dönemine göre iki temel gruba ayrılır:

   • Birinci Elden (Ana) Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme ait olan veya olaya doğrudan tanıklık eden kişi ve belgelerdir (kitabeler, fermanlar, arkeolojik buluntular, paralar).
   • İkinci Elden Kaynaklar: Birinci elden kaynaklardan faydalanılarak olaydan sonraki bir dönemde oluşturulan bilimsel çalışmalardır.

   Tarihe Yardımcı Bilim Dalları

   Tarih araştırmalarında bütüncül bir yaklaşım için farklı disiplinlerden yararlanılır:

   • Kronoloji: Tarihsel olayların zaman dizinini ve takvim sistemlerini inceler.
   • Paleografya: Eski el yazılarını, alfabeleri ve bunların gelişim süreçlerini çözümler.
   • Epigrafi: Taş, mermer ve metal kitabeler üzerindeki yazıtları inceler.
   • Diplomatik: Resmi antlaşmaları, fermanları ve her türlü resmi yazışma biçimini inceler.
   • Nümizmatik (Meskûkât): Eski paraları ve madalyonları ekonomik, siyasi boyutlarıyla tahlil eder.
   • Arkeoloji: Toprak ya da su altında kalmış maddi kültür kalıntılarını ortaya çıkarır; özellikle yazısız dönemlerin aydınlatılmasında vazgeçilmezdir.

   Tarih Yazıcılığı Ekolleri

   Tarih bilimi geçmişten günümüze farklı yaklaşımlarla kaleme alınmıştır:

   • Hikâyeci (Rivayetçi) Tarih: Olayların sebep-sonuç ilişkisi kurulmadan, efsaneler ve söylencelerle aktarıldığı türdür. Temsilcisi Herodotos kabul edilir.
   • Öğretici (Pragmatik) Tarih: Topluma ahlaki veya milli bilinç aşılamak, liderlerin başarılarını öne çıkararak ders vermek amacıyla yazılır. Temsilcisi Thukydides'tir.
   • Araştırmacı (Bilimsel) Tarih: 19. yüzyıldan itibaren gelişen, olayları tarafsız, sebep-sonuç bağlamında ve kaynak kritiğine dayalı olarak ele alan çağdaş tarihçilik anlayışıdır.

   Anakronizm (Tarihsel Yanılgı)

   Anakronizm, geçmişteki bir olayı, kişiyi ya da durumu günümüzün değer yargıları, kavramları veya teknolojisiyle değerlendirme hatasıdır. Tarih araştırmacısı, incelediği dönemin koşullarını dönemin zihniyetiyle (tarihsel empati kurarak) değerlendirmeli, anakronik yaklaşımlardan kaçınmalıdır.