İki Savaş Arasındaki Dönemde Türkiye ve Dünya Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. I. Dünya Savaşı'nın Ardından Kurulan Düzen ve Aksaklıklar

   I. Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan barış antlaşmaları, uluslararası dengeleri kalıcı biçimde sağlayamamış; aksine mağlup devletler üzerinde yarattığı ağır ekonomik ve siyasi baskılar yeni krizlerin zeminini hazırlamıştır.

   • Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam): 1920 yılında dünya barışını korumak amacıyla kurulmuş ancak büyük devletlerin çıkarlarını gözetmesi ve yaptırım gücünün yetersizliği nedeniyle saldırgan politikaları engelleyememiştir.
   • Totaliter Rejimlerin Yükselişi: İtalya'da Benito Mussolini liderliğinde Faşizm, Almanya'da Adolf Hitler önderliğinde Nasyonal Sosyalizm (Nazizm) iktidara gelmiştir. İspanya'da iç savaş sonrası Franco diktatörlüğü kurulurken Sovyetler Birliği'nde Stalin dönemiyle birlikte merkeziyetçi totaliter yapı pekişmiştir.
   • 1929 Dünya Ekonomik Buhranı (Kara Perşembe): Amerika Birleşik Devletleri merkezli başlayan kriz, sanayileşmiş ülkeler başta olmak üzere tüm dünyayı derinden etkilemiş, devletlerin korumacı ve içe kapanmacı iktisat politikalarına yönelmesine yol açmıştır.

   Lozan'dan Kalan Sorunların Diplomatik Yollarla Çözümü

   Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşunun ilk yıllarında dış politikasını "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi doğrultusunda şekillendirmiş; ulusal egemenlikten ödün vermeden Lozan Barış Antlaşması'ndan kalan pürüzleri ikili müzakerelerle çözmeyi amaçlamıştır.

   • Yabancı Okullar Sorunu (1924-1926): Türkiye, yabancı okulların Türk kanunlarına ve Milli Eğitim Bakanlığı müfredatına uymasını zorunlu kılmış; bu meseleyi bir iç hukuk konusu sayarak yabancı devletlerin müdahalesine izin vermemiştir.
   • Musul Meselesi ve Irak Sınırı (1926): İngiltere ile yaşanan uyuşmazlık, Şeyh Sait İsyanı'nın yarattığı iç istikrarsızlığın da etkisiyle 1926 Ankara Antlaşması ile sonuçlanmış; Musul, petrol gelirlerinden pay alınması karşılığında İngiliz mandasındaki Irak'a bırakılmıştır.
   • Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (1930): Lozan'da kararlaştırılan mübadelenin uygulanmasında ortaya çıkan "etabli" (yerleşik) sorunu, 1930 yılında imzalanan Ahali Sözleşmesi ile çözülmüş ve Türk-Yunan ilişkilerinde dostluk dönemi başlamıştır.
   • Osmanlı Borçları Meselesi (1928-1933): 1928 yılında alacaklı devletlerle yapılan anlaşma, 1929 Ekonomik Buhranı'nın getirdiği güçlükler nedeniyle 1933 yılında Paris'te yeniden yapılandırılarak Türkiye lehine ödeme kolaylığı sağlanmıştır.

   Revizyonist Tehditlere Karşı Türkiye'nin Barış Girişimleri

   1930'lu yıllarda Almanya ve İtalya'nın yayılmacı (revizyonist) politikaları, Doğu Akdeniz ve Balkanlar üzerinde güvenlik açığı yaratmıştır. Statükocu ve barışçı bir politika izleyen Türkiye, uluslararası iş birliğini güçlendirmeye yönelmiştir.

   • Milletler Cemiyeti'ne Üyelik (1932): Türkiye, cemiyetin kuralları gereği doğrudan başvurmak yerine İspanya ve Yunanistan'ın daveti üzerine genel kurul kararıyla cemiyete katılan tek devlet olmuştur.
   • Balkan Antantı (9 Şubat 1934): İtalya ve Almanya'nın Balkanlar üzerindeki tehditlerine karşı Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Atina'da imzalanmıştır. Bu pakt ile taraflar birbirlerinin sınırlarını karşılıklı olarak güvence altına almıştır.
   • Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937): İtalya'nın Doğu Akdeniz ve Habeşistan'daki yayılmacı hareketleri üzerine Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda imzalanmıştır. Pakt, Orta Doğu'da bölgesel dayanışmayı ve saldırmazlığı tesis etmiştir.

   Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Hatay'ın Anavatana Katılması

   Türkiye, uluslararası konjonktürün değişimini ustalıkla analiz ederek Lozan'da tam egemenlik sağlanamayan alanları barışçı diplomasi yöntemleriyle lehine sonuçlandırmıştır.

   • Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936): Lozan Antlaşması'nda Boğazların iki yakasının askersizleştirilmesi ve yönetiminin uluslararası bir komisyona bırakılması Türkiye'nin güvenliğini tehdit etmekteydi. İtalya ve Almanya'nın silahlanma yarışı üzerine Türkiye, şartların değiştiğini (rebus sic stantibus) ileri sürerek konferans toplanmasını sağlamıştır. İmzalanan sözleşmeyle uluslararası komisyon kaldırılmış, Boğazların denetimi ve asker bulundurma hakkı tamamen Türkiye'ye geçmiştir.
   • Hatay Meselesi ve Anavatana Katılım (1936-1939): Fransa'nın 1936'da Suriye üzerindeki manda yönetimini sonlandırma kararı alması üzerine Atatürk, konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşımıştır. Süreç içerisinde bağımsız Hatay Devleti kurulmuş (1938), ardından Hatay Millet Meclisi'nin oy birliğiyle aldığı karar doğrultusunda 23 Haziran 1939'da Türkiye Cumhuriyeti'ne katılma kararı resmileşmiştir.