II. Dünya Savaşı Sonrasında Türkiye ve Dünya Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yeni Dünya Düzeni ve İki Kutuplu Sistem

   II. Dünya Savaşı'nın 1945 yılında sona ermesi, küresel güç dengelerini kökten değiştirmiştir. Savaşın galip devletleri arasında yer alan Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB), savaş sonrası dönemin iki süper gücü olarak öne çıkmış; bu durum uluslararası sistemde İki Kutuplu Sistemin ve Soğuk Savaş döneminin başlamasına zemin hazırlamıştır.

   Savaş sonrasında uluslararası barış ve güvenliği sürekli kılmak amacıyla Milletler Cemiyeti yerine 24 Ekim 1945'te Birleşmiş Milletler (BM) teşkilatı kurulmuştur. Türkiye, San Francisco Konferansı'na katılarak BM'nin kurucu üyeleri arasında yer almıştır.

   Doğu ve Batı Bloklarının Teşekkülü

   • Batı Bloku: SSCB'nin Doğu Avrupa ve Akdeniz'deki yayılmacı politikasına karşı ABD liderliğinde şekillenmiştir. Bu kapsamda komünizm tehdidi altındaki ülkelere askeri yardım öngören Truman Doktrini (1947) ve Avrupa'nın ekonomik açıdan toparlanmasını hedefleyen Marshall Planı (1947) uygulamaya konmuştur. Güvenlik alanında ise 1949'da Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) kurulmuştur.
   • Doğu Bloku: SSCB güdümünde Doğu Avrupa ülkelerinde komünist rejimlerin kurulmasıyla yapılandırılmıştır. İdeolojik koordinasyon için Kominform (1947), ekonomik iş birliği için COMECON (1949) ve NATO'ya askeri bir karşılık olarak Varşova Paktı (1955) hayata geçirilmiştir.

   Sovyet Tehdidi ve Batı İttifakına Yöneliş

   II. Dünya Savaşı sonrasında SSCB, 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı tek taraflı olarak feshetmiştir. Ardından Boğazlar rejiminin revize edilerek ortak savunma üssü verilmesini, Kars ve Ardahan'ın SSCB'ye devredilmesini talep etmiştir. Bu baskılar karşısında Türkiye, geleneksel denge politikasını terk ederek Batı Bloku içerisinde yer alma kararı almıştır.

   Türkiye, güvenliğini pekiştirmek amacıyla 1947 yılından itibaren Truman Doktrini ve Marshall Planı çerçevesinde askeri ve mali yardımlar almaya başlamıştır.

   Kore Savaşı ve NATO'ya Giriş

   Türkiye, Batı savunma sistemine tam entegrasyon için NATO'ya girmeyi temel bir dış politika hedefi olarak belirlemiştir. Bu doğrultuda atılan en somut adımlar şunlardır:

   • 1950 yılında patlak veren Kore Savaşı'na, BM Güvenlik Konseyi kararına istinaden Tahsin Yazıcı komutasında bir tugay gönderilmiştir.
   • Türk tugayının Kunuri Muharebeleri'nde gösterdiği başarı, Türkiye'nin askeri stratejik değerini Batı ittifakı nezdinde artırmıştır.
   • TBMM'nin onayı ile yürütülen diplomasi neticesinde Türkiye, 18 Şubat 1952 tarihinde Yunanistan ile birlikte resmen NATO üyesi olmuştur.
   • Bölgesel güvenliği güçlendirmek amacıyla Batı sınırında Balkan Paktı (1953), Doğu sınırında ise Bağdat Paktı (1955 - daha sonra CENTO) kurulmuştur.

   Çok Partili Siyasete Geçişin Nedenleri

   Savaşın sona ermesiyle dünyada demokrasi ve insan hakları kavramlarının yükselişe geçmesi, BM Antlaşması'nın getirdiği ilkeler ve Türkiye'nin Batı ittifakına entegre olma isteği iç siyasette köklü reformları zorunlu kılmıştır. Aynı zamanda savaş yıllarının getirdiği ekonomik sıkıntılar (Varlık Vergisi, Toprak Mahsulleri Vergisi, yüksek enflasyon) toplumda siyasi değişim talebini güçlendirmiştir.

   Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün 19 Mayıs 1945 konuşmasında hükümete muhalefet edecek partilerin gerekliliğine vurgu yapması, bu sürecin resmi başlangıcı kabul edilir.

   Partileşme Süreci ve Demokrat Parti

   • Milli Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ tarafından kurulan, çok partili dönemin ilk muhalefet partisidir; ancak geniş kitlelere ulaşamamıştır.
   • Dörtlü Takrir (1945): Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmeleri sırasında CHP milletvekilleri Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından parti tüzüğünde demokratikleşme talep eden önergedir. Önergenin reddi üzerine bu isimler partiden ayrılmış veya ihraç edilmiştir.
   • Demokrat Parti'nin (DP) Kuruluşu (1946): Dörtlü Takrir'i veren kadro tarafından 7 Ocak 1946'da kurulmuş ve kısa sürede güçlü bir kitle desteği kazanmıştır.

   1946 ve 1950 Seçimleri

   1946 yılında yapılan ilk çok partili genel seçimler, "açık oy, gizli sayım" esasıyla yürütüldüğü için şaibeli bulunmuş ve CHP çoğunluğu korumuştur. 1950 yılına gelindiğinde kabul edilen modern Seçim Kanunu ile "gizli oy, açık sayım" ve yargı güvencesi getirilmiştir.

   14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri sonucunda Demokrat Parti büyük bir zafer elde ederek 27 yıllık tek parti idaresine son vermiştir. Kansız ve demokratik yollarla gerçekleşen bu iktidar değişimi Türk siyaset tarihinde "Beyaz İhtilal" olarak adlandırılır. Seçimlerin ardından Celâl Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes ise Başbakan olmuştur.

   Ekonomik Yapıdaki Değişimler

   1950'li yıllarda Türkiye, devletçi ekonomi modelinden liberal ve piyasa odaklı bir modele geçişi denemiştir. Marshall Planı kapsamında gelen traktör ve zirai ekipmanlar, tarımda geniş ölçekli mekanizasyonu başlatmıştır:

   • Ekilebilir tarım arazilerinin oranı hızla artmış ve tarımsal üretim katlanmıştır.
   • Karayolları Genel Müdürlüğü'nün kurulması ve demiryolu ağırlıklı ulaşımdan karayolu ağına geçişle birlikte iç pazar bütünleşmesi sağlanmıştır.
   • 1954 yılında yabancı sermayeyi teşvik kanunları çıkarılmış, petrol ve madencilik gibi alanlarda özel girişimcilik desteklenmiştir.

   Sosyal ve Demografik Dönüşüm

   Tarımdaki makineleşme, kırsal alanda iş gücü fazlası oluşturmuş ve cumhuriyet tarihinin en büyük köyden kente göç dalgasını tetiklemiştir. Bu durum; büyük şehirlerde nüfus artışına, gecekondulaşma sorununa ve sanayide yeni bir işçi sınıfının doğmasına zemin hazırlamıştır.

   Eğitim alanında ODTÜ (1956), Ege (1955), Karadeniz Teknik (1955) ve Atatürk (1957) Üniversiteleri kurularak yükseköğretimin yurt geneline yayılması hedeflenmiştir.