Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Avrupa'da Düşünce ve İktisat Alanındaki Gelişmeler

   Orta Çağ'ın sonlarından itibaren Avrupa'da feodal düzenin çözülmesi, Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform hareketleri kıtanın sosyal, siyasi ve iktisadi yapısını köklü biçimde değiştirmiştir.

   • Merkantilizm: Bir devletin zenginliğini sahip olduğu altın ve gümüş gibi değerli madenlerin miktarıyla ölçen, ihracatı teşvik edip ithalatı kısıtlayan iktisadi modeldir. Bu anlayış, sömürgecilik yarışını hızlandırmıştır.
   • Rönesans ve Hümanizm: Skolastik düşüncenin yerini akılcılık ve deney almıştır. İnsan merkezli düşünce biçimi gelişmiştir.
   • Reform Hareketleri: Katolik Kilisesi'nin otoritesi sarsılmış, dinî bölünmeler neticesinde Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) patlak vermiştir.
   • Vestfalya Barışı (1648): Modern devletler hukukunun temeli atılmış, ulus-devlet modeline giden süreçte egemenlik ve devletlerarası eşitlik ilkeleri öne çıkmıştır.

   Ekonomik ve Sosyal Dengelerin Bozulması

   Coğrafi Keşifler neticesinde ticaret yollarının Akdeniz'den Okyanuslara kayması ve Avrupa'ya bol miktarda Amerikan gümüşünün girmesi, Osmanlı ekonomisini doğrudan etkilemiştir.

   • Fiyat Devrimi ve Enflasyon: Osmanlı topraklarına giren bol miktardaki düşük ayarlı yabancı sikke, para tağşişlerine (paranın değerinin düşürülmesine) ve şiddetli fiyat artışlarına yol açmıştır.
   • Akdeniz Ticaretinin Canlandırılması Çabası: Osmanlı Devleti, ticareti yeniden canlandırmak adına İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi Batılı devletlere verilen kapitülasyonları genişletmiştir.
   • Sosyal Çalkantılar: Ekonomik bozulma ve tarımsal yapının sarsılması, Celâli İsyanları'na zemin hazırlamış; köyden kente göçler (Büyük Kaçgun) hız kazanmıştır.

   Ateşli Silahlar ve Ordu Teşkilatı

   16. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa ordularında tüfekli piyadelerin önemi artmış, bu durum Askerî Devrim olarak adlandırılan süreci başlatmıştır.

   • Tımarlı Sipahilerin Gerilemesi: Klasik Osmanlı askerî gücünü oluşturan atlı tımarlı sipahiler, Avrupa'nın tüfekli piyadeleri karşısında yetersiz kalmış; bu durum tımar sisteminin bozulmasını hızlandırmıştır.
   • Kapıkulu Ocaklarının Büyümesi: Ateşli silah kullanan Yeniçeri mevcudu hızla artırılmıştır. Bu artış, ulufe ödemeleri nedeniyle hazine üzerindeki nakit ihtiyacını katlamıştır.
   • Sekban, Sarıca ve Leventler: Savaş dönemlerinde halk arasından toplanan tüfekli sekban ve sarıca birlikleri yaygınlaşmış; ancak bu birliklerin barış dönemlerinde dağıtılması Anadolu'da güvenlik zafiyetine ve iç isyanlara neden olmuştur.

   17. Yüzyıl Islahatlarının Temel Dinamikleri

   Osmanlı yönetimi, karşılaşılan askerî, idari ve mali sorunları aşabilmek için çeşitli dönemlerde ıslahat girişimlerinde bulunmuş ve devlet ricalinden raporlar (layihalar) talep etmiştir.

   • Koçi Bey ve Kâtip Çelebi Risaleleri: Devlet düzenindeki aksaklıkları tespit eden aydınlar, kanun-ı kadimden (eski nizâm-ı âlemden) uzaklaşılmasını temel sebep olarak görmüşlerdir.
   • 17. Yüzyıl Islahatlarının Niteliği: Bu dönem ıslahatları (Genç Osman, IV. Murad, Tarhuncu Ahmed Paşa, Köprülüler dönemi), şahıslara bağlı kalmış, köklü yapısal dönüşümler yerine baskı ve şiddet yoluyla eski düzeni ihya etmeye odaklanmıştır.
   • Avrupa'nın Üstünlüğünün Algılanışı: Bu devirde Avrupa henüz bir model olarak görülmemiş, sorunların çözümü klasik Osmanlı kurumlarının yeniden canlandırılmasında aranmıştır.