Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Değişen Güç Dengeleri

   16. yüzyılın sonlarından itibaren Coğrafi Keşifler, Avrupa devletlerinin ekonomik ve askerî kapasitelerini köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Amerika kıtasından taşınan değerli madenler (merkantilizm politikaları doğrultusunda) Avrupa hazinelerini güçlendirirken, Akdeniz ticaret havzası eski stratejik üstünlüğünü kaybetmeye başlamıştır.

   Osmanlı Devleti bu süreçte geleneksel askerî ve idari yapısını korumakta zorlanmış; para piyasalarındaki dalgalanmalar (akçenin değer kaybetmesi), Celâli isyanları ve uzun süren savaşların getirdiği mali yükler devleti iç ve dış siyasette çok yönlü bir baskı altına almıştır.

   Osmanlı Diplomasisinde İlk Kırılmalar

   • Askerî Üstünlüğün Sorgulanması: Avrupa ordularında yaygınlaşan ateşli silahlar ve yeni taktikler (kontrmarş), tımarlı sipahi sistemine dayanan Osmanlı kara ordusunun yenilenmesini zorunlu kılmıştır.
   • Çok Cepheli Mücadeleler: Osmanlı Devleti aynı dönemde batıda Habsburglar (Avusturya), doğuda ise Safeviler ile eş zamanlı yıpratıcı savaşlara girişmiştir.

   Zitvatorok Antlaşması (1606) ve Diplomatik Eşitlik

   1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı sadrazamına denk sayılmış, Osmanlı padişahı ise yeryüzünün yegâne evrensel hükümdarı kabul edilmişti. Ancak 1593-1606 Osmanlı-Avusturya savaşlarını sonlandıran Zitvatorok Antlaşması ile bu hiyerarşi temelden değişmiştir.

   Zitvatorok Antlaşması'na göre:

   • Avusturya arşidükü diplomatik protokolde Osmanlı padişahına denk tutulmuş ve kendisine "Roma imparatoru" (Sezar) unvanıyla hitap edilmesi kabul edilmiştir.
   • Avusturya'nın her yıl ödediği düzenli vergi kaldırılmış, tek seferlik savaş tazminatına dönüştürülmüştür.

   Bu gelişme, Osmanlı Devleti'nin dış politikada ilk kez mütekabiliyet (karşılıklılık/diplomatik eşitlik) ilkesini fiilen tanıdığını ve tek taraflı üstünlük iddiasından taviz vermek zorunda kaldığını göstermektedir.

   1648 Westphalia Barışı

   Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları'nı (1618-1648) sona erdiren Westphalia Antlaşması, modern uluslararası ilişkilerin temel taşı olarak kabul edilir. Bu antlaşma ile imparatorluk ve papalık merkezli evrensel egemenlik anlayışı yerini ulus ve devlet egemenliği ilkelerine bırakmıştır.

   Westphalia Düzeninin Temel İlkeleri

   • Egemen Eşitlik: Büyüklüğüne bakılmaksızın bağımsız devletler hukuk önünde eşit kabul edilmiştir.
   • İç İşlerine Karışmama: Devletlerin kendi sınırları içindeki dinî ve siyasi meselelerine dış müdahale yasaklanmıştır.
   • Seküler Diplomasi: Dini aidiyetlere dayalı ittifaklar yerine ulusal çıkarlara odaklanan rasyonel dış politika öncelik kazanmıştır.

   Osmanlı Devleti bu müzakere masasında doğrudan yer almamış olsa da, sınır komşusu olan devletlerin bu yeni hukuk düzenine geçmesi Osmanlı dış politikasını da pragmatik ve konjonktürel ittifaklar kurmaya zorlamıştır.

   Karlofça Antlaşması (1699) ve Kutsal İttifak Savaşları

   II. Viyana Kuşatması'nın (1683) başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta'nın katılımıyla Osmanlı'ya karşı bir Kutsal İttifak kurulmuştur. On altı yıl süren yıpratıcı savaşların ardından imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır.

   Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti batıda ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiş (Macaristan, Erdel, Podolya, Mora), üçüncü devletlerin (İngiltere ve Hollanda) arabuluculuğunu kabul etmek zorunda kalmıştır. Bu durum, Osmanlı'nın şartlarını tek başına dikte ettiği klasik dönem barış anlayışının tamamen sona erdiğini kanıtlar.

   Dış Politikada Strateji Değişimi

   • 1700-1718 Dönemi: Karlofça ile kaybedilen toprakları geri alma siyaseti izlenmiştir. Prut Antlaşması (1711) ile Rusya karşısında kazanım elde edilse de, Avusturya ve Venedik ile yapılan savaşlar yenilgiyle sonuçlanmıştır.
   • 1718 Pasarofça Antlaşması Sonrası: Belgrad'ın kaybedilmesiyle Osmanlı Devleti, Avrupa'nın askerî üstünlüğünü kabul etmiş; fetih ve toprak kurtarma politikasını terk ederek mevcut sınırları koruma ve barış siyasetine yönelmiştir.
   • Denge Siyaseti ve Diplomasi: Askerî güç yetersiz kaldığında Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanma (denge politikası) ve daimi elçilikler kurma fikri filizlenmeye başlamıştır.