Edebiyat Akımları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Edebî Akım Nedir?

   Edebî akımlar; belirli bir dönemde, benzer felsefi, siyasi, estetik ve toplumsal koşulların etkisiyle bir araya gelen sanatçıların benimsediği ortak sanat ve hayat görüşleridir. Her akım genellikle kendinden önceki akımın aşırılıklarına veya dönemin değişen şartlarına karşı bir tepki olarak doğmuştur.

   Hümanizm ve Rönesans

   Batı edebiyatında akımların felsefi temeli 14. yüzyılda İtalya'da ortaya çıkan Hümanizm ve ardından gelen Rönesans hareketiyle atılmıştır. Bu hareketin temel ilkeleri şunlardır:

   • İnsanı ve evreni kilisenin dogmatik düşüncesinden bağımsız biçimde merkeze almak,
   • Eski Yunan ve Latin edebiyatını kaynak olarak kabul etmek,
   • Biçim mükemmelliğine ve ulusal dillerin gelişimine önem vermek.

   Dante, Petrarca, Boccaccio, Montaigne ve Cervantes bu dönemin en önemli temsilcileri arasında yer alır.

   Klasisizm (Akılcılık)

   17. yüzyılda Fransa'da monarşinin güçlendiği dönemde ortaya çıkan klasisizm, rasyonel düşünceyi ve kuralcılığı esas alır.

   • Temel İlkeler: Akıl, sağduyu, erdem ve ahlak ön plandadır. Sanatçı eserinde kişiliğini gizler; konular Antik Yunan ve Roma mitolojisinden seçilir. Dilde yalınlık ve soyluluk aranır, çirkin ve kaba ifadelere yer verilmez. Tiyatroda 'üç birlik kuralı' (yer, zaman, olay) katı bir şekilde uygulanır.
   • Temsilciler: Boileau, Corneille, Racine, Molière, La Fontaine; Türk edebiyatında Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa.

   ---

   Romantizm (Coşumculuk)

   18. yüzyılın sonunda klasisizmin katı kurallarına ve akılcılığına tepki olarak ortaya çıkmış, 1789 Fransız İhtilali ile yaygınlaşmıştır.

   • Temel İlkeler: Akıl yerine duygu, hayal ve coşku yüceltilir. Sanatçı eserinde kendi kişiliğini ve duygularını gizlemez. Klasisizmin getirdiği üç birlik kuralı yıkılmış, dram türü geliştirilmiştir. İyi-kötü, ak-kara gibi zıtlıklar belirgindir. Hristiyanlık mucizeleri, ulusal efsaneler ve doğa ana temalardır.
   • Temsilciler: J.J. Rousseau, Victor Hugo, Goethe, Schiller, Lord Byron, Puşkin; Türk edebiyatında Namık Kemal ve Abdülhak Hâmit Tarhan.

   Realizm (Gerçekçilik)

   19. yüzyılın ikinci yarısında romantizmin aşırı duygusallığına ve hayalperestliğine tepki olarak, Pozitivizm felsefesinin etkisiyle doğmuştur.

   • Temel İlkeler: Olaylar ve karakterler gözleme, belgelere ve nesnel gerçekliğe dayandırılır. Çevre tasvirleri süs değil, karakterin psikolojisini belirleyen temel bir etken olarak ele alınır. Yazar tarafsızdır; anlatıma kendi hislerini katmaz.
   • Temsilciler: Balzac, Gustave Flaubert, Stendhal, Dostoyevski, Tolstoy, Charles Dickens; Türk edebiyatında Recaizade Mahmut Ekrem (romanlarıyla), Samipaşazade Sezai, Halit Ziya Uşaklıgil.

   ---

   Natüralizm (Doğalcılık)

   Realizmin bilimsel determinizm ve soyaçekim (genetik) kuramlarıyla daha radikal bir boyuta taşınmış hâlidir.

   • Temel İlkeler: Sanatçı bir deneyci/bilim insanı titizliğiyle hareket eder. İnsan davranışları genetik miras ve içinde yaşanılan sosyal/fiziksel çevre ile açıklanır; irade geri plandadır. Toplumun en alt kesimleri, patolojik durumlar ve çirkinlikler sansürlenmeden yansıtılır.
   • Temsilciler: Émile Zola, Guy de Maupassant, Alphonse Daudet; Türk edebiyatında Nabizade Nâzım ve Hüseyin Rahmi Gürpınar.

   Parnasizm

   Romantik şiirin aşırı sübjektif duyarlılığına karşı 19. yüzyılın ortalarında Fransa'da doğan, şiirde realizm olarak tanımlanan akımdır.

   • Temel İlkeler: 'Sanat için sanat' ilkesi benimsenir. Ölçü, uyak ve ritim kusursuzluğu hedeflenir. Şair duygularını dizelere yansıtmaz; dış dünyayı tablo çizer gibi nesnel bir duyarlılıkla betimler. Plastik güzellik ön plandadır.
   • Temsilciler: Théophile Gautier, Leconte de Lisle, José-Maria de Heredia; Türk edebiyatında Cenap Şahabettin (kısmen), Tevfik Fikret ve Yahya Kemal Beyatlı.

   ---

   Sembolizm (Simgecilik)

   Parnasizmin mekanik ve nesnel şiir anlayışına tepki olarak 19. yüzyılın son çeyreğinde doğmuştur.

   • Temel İlkeler: Gerçekler doğrudan aktarılamaz; sezdirilir, simgeler ve metaforlarla örtük bir şekilde hissettirilir. Şiirde anlam kapalılığı ve musiki (ritim) esastır. Şiir açıklamak için değil, duyurmak ve hissettirmek içindir. Alacakaranlık, ay ışığı, sonbahar ve melankoli yaygın temalardır.
   • Temsilciler: Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Paul Verlaine, Stéphane Mallarmé; Türk edebiyatında Cenap Şahabettin ve Ahmet Hâşim.

   Sürrealizm (Gerçeküstücülük)

   Sigmund Freud'un psikanaliz teorilerinden etkilenerek 1924'te André Breton öncülüğünde kurulan akımdır. Bilinçaltını, rüyaları ve çağrışımları aklın, ahlakın ve mantığın denetiminden kurtararak otomatik yazı yöntemiyle sanata taşımayı amaçlar. Türk edebiyatında Garip ve özellikle İkinci Yeni şairleri bu anlayıştan yararlanmıştır.

   Dadaizm

   I. Dünya Savaşı'nın yıkıcı ortamında Tristan Tzara öncülüğünde kurulan bu akım, yerleşik bütün estetik değerleri, mantık bağlarını ve kuralları reddeder. Kuralsızlığı kural edinen, rastlantısallığı ve başkaldırıyı savunan bir harekettir.

   Eksistansiyalizm (Varoluşçuluk)

   Jean-Paul Sartre ve Albert Camus ile edebiyata taşınan felsefi temelli bir akımdır. Temel önermesi 'varoluşun özden önce geldiği'dir. İnsan önce dünyaya gelir, ardından eylemleri ve seçimleriyle kendi özünü ve kaderini inşa eder; bu durum beraberinde tam bir sorumluluk ve yabancılaşma getirir.

   Genel Değerlendirme

   Batı edebiyatı akımları, Türk edebiyatında özellikle Tanzimat Dönemi'nden itibaren (Klasisizm, Romantizm, Realizm) ve Servet-i Fünûn ile Cumhuriyet Dönemi'nde (Parnasizm, Sembolizm, Sürrealizm, Varoluşçuluk) güçlü yansımalar bulmuş, edebi türlerin gelişimine yön vermiştir.