Ücretsiz Kullanmaya Başla

Türk Edebiyatı Dönemleri Konu Anlatımı

AYT-EA · AYT-EA · Türk Dili ve Edebiyatı · Türk Edebiyatı Dönemleri

AYT-EA Türk Dili ve Edebiyatı dersi Türk Edebiyatı Dönemleri konu anlatımı.

Konu anlatımı notları

  1. Edebî Dönemlerin Belirlenmesi

    Türk edebiyatı, başlangıcından günümüze kadar Türk milletinin yaşadığı coğrafi, siyasi, dinî ve kültürel değişimlere paralel olarak üç ana döneme ayrılmıştır. Bu tasnifte Fuat Köprülü'nün belirlediği bilimsel ölçütler temel kabul edilir.

    Temel Ölçütler:

    • Dil ve Lehçe Farklılıkları: Türkçenin tarihsel süreçte geçirdiği ses, şekil ve söz varlığı değişimleri.
    • Dinî Hayat: Şamanizm, Maniheizm, Budizm ekseninden İslamiyet'e ve ardından modern/seküler dünya görüşüne geçiş.
    • Coğrafi Değişim: Orta Asya bozkır kültüründen Anadolu ve Balkan coğrafyasına uzanan göçler ve yerleşik hayat.
    • Kültürel Değişim: Doğulu ve Batılı medeniyet havzalarıyla kurulan temaslar ve etkileşimler.

    İslamiyet Öncesi Dönem (Başlangıçtan 11. Yüzyıla Kadar)

    Bu dönem, Türklerin henüz İslamiyet'i kabul etmediği, millî özelliklerin en saf hâliyle korunduğu devirdir. Kendi içinde iki kolda incelenir:

    1. Sözlü Dönem

    Yazının henüz kullanılmadığı veya yaygınlaşmadığı devirdir. Şiirler kam, baksı, ozan adı verilen din adamı-şairler tarafından kopuz eşliğinde söylenmiştir. Ölçü hece ölçüsü, nazım birimi dörtlük, dil yabancı etkilerden uzak arı Türkçedir. Temel ürünler şunlardır:

    • Koşuk: Sığır adı verilen sürek avlarında söylenen lirik şiirler.
    • Sagu: Yuğ adı verilen cenaze törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen ağıtlar.
    • Sav: Dönemin atasözleri.
    • Destan: Milletin hayatını derinden etkileyen olayları anlatan anonim uzun anlatılar.

    2. Yazılı Dönem

    Türkçenin metinlerle takip edilebilen ilk yazılı ürünlerinin verildiği dönemdir.

    • Köktürk (Orhun) Yazıtları (8. yy): Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen, Türk adının geçtiği ilk yazılı Türkçe belgeler ve hitabet örnekleridir.
    • Uygur Metinleri: Maniheizm ve Budizm dinlerinin etkisiyle yazılmış dinî içerikli metinlerdir (Altun Yaruk, Irk Bitig, Sekiz Yükmek).

    İslamiyet Etkisinde Gelişen Dönem (11. - 19. Yüzyıl)

    Türklerin 10. yüzyıldan itibaren İslamiyet'i kabul etmesiyle edebiyatta Arap ve Fars kültürünün etkisi hissedilmeye başlanmıştır.

    Geçiş Dönemi Eserleri (11. ve 12. Yüzyıl)

    İslamiyet öncesi kültür ile İslami kültürün bir arada görüldüğü ilk eserlerdir:

    • Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): İlk mesnevi, aruzla yazılan ilk eser, siyasetname.
    • Divânu Lugâti't-Türk (Kâşgarlı Mahmud): İlk Türkçe sözlük ve dil bilgisi kitabı.
    • Atabetü'l-Hakâyık (Edip Ahmet Yüknekî): Dinî-ahlaki öğüt kitabı.
    • Dîvân-ı Hikmet (Hoca Ahmed Yesevî): Tasavvufi şiirlerin toplandığı eser.

    Divan Edebiyatı

    Saray ve medrese çevresinde gelişen, Arap ve Fars edebiyatı nazım şekillerinin (gazel, kaside, mesnevi vb.) ve aruz ölçüsünün kullanıldığı klasik edebiyattır. Ağır, süslü bir dil ve soyut bir mazmun dünyası hâkimdir.

    Halk Edebiyatı

    Halkın içinden doğan, hece ölçüsü ve dörtlük birimiyle, sade Türkçeyle varlığını sürdüren koldur. Üç ana kola ayrılır: Anonim Halk Edebiyatı, Âşık Tarzı Halk Edebiyatı ve Dini-Tasavvufi (Tekke) Halk Edebiyatı.

    Batı Etkisinde Gelişen Dönem (1860'tan Günümüze)

    Tanzimat Fermanı'nın (1839) ilanı ve Batı'ya açılma süreciyle birlikte edebiyat yönünü Doğu'dan Batı'ya (özellikle Fransız edebiyatına) çevirmiştir. Roman, hikâye, tiyatro, makale, eleştiri gibi modern türler bu dönemde Türk edebiyatına girmiştir.

    Dönem Basamakları:

    1. Tanzimat Edebiyatı (1860-1896): Tercüman-ı Ahvâl gazetesinin çıkışıyla başlar. Hak, adalet, vatan, hürriyet gibi temalar işlenmiş, ilk yerli roman ve tiyatro örnekleri verilmiştir.
    2. Servetifünun Edebiyatı (Edebiyat-ı Cedide) (1896-1901): Siyasal baskılar nedeniyle bireysel, melankolik temalara yönelen; dili oldukça ağır, biçimsel yönden Batı'ya tam entegre olmuş edebiyattır.
    3. Fecriati Topluluğu (1909-1912): 'Sanat şahsi ve muhteremdir' ilkesiyle ortaya çıkan, Servetifünun'a tepki gösterse de onun devamı olmaktan öteye geçemeyen kısa süreli bir edebî harekettir.
    4. Millî Edebiyat Dönemi (1911-1923): Genç Kalemler dergisinde yayımlanan 'Yeni Lisan' makalesiyle başlayan, dilde sadeleşmeyi, hece ölçüsünü ve Türkçülük düşüncesini merkeze alan dönemdir.
    5. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı (1923-Günümüz): Anadolu insanının, toplumsal meselelerin, bireyin iç dünyasının ve modern anlatım tekniklerinin zenginleştiği, tür ve anlayış çeşitliliğinin en üst düzeye ulaştığı çağdaş dönemdir.