Tanzimat Edebiyatı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Tanzimat Edebiyatının Ortaya Çıkışı

   Tanzimat Edebiyatı, 1839 Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesinden sonra başlayan siyasi, hukuki ve toplumsal yenileşme hareketlerinin edebiyata yansımasıdır. Batılılaşma hareketinin ivme kazanmasıyla birlikte, özellikle Fransa örnek alınarak edebî zihniyet ve türlerde köklü değişimler yaşanmıştır.

   Dönemin Hazırlık Evresi

   • Tercüme Odası: Genç Osmanlı aydınlarının Batı dillerini ve düşünce sistemlerini öğrendiği önemli bir mektep işlevi görmüştür.
   • Gazetecilik Faaliyetleri: 1860 yılında Şinasi ve Âgâh Efendi tarafından çıkarılan ilk özel Türk gazetesi Tercüman-ı Ahvâl, Tanzimat edebiyatının resmen başlangıcı kabul edilir.
   • Yeni Kavramlar: Hak, adalet, hürriyet, eşitlik, meşrutiyet ve millet gibi kavramlar edebiyata bu dönemde dâhil edilmiştir.

   I. Dönem Genel Özellikleri

   I. Dönem sanatçıları edebiyatı toplumu eğitmek, bilinçlendirmek ve aydınlatmak için etkili bir araç olarak görmüşlerdir. Bu nedenle "sanat toplum içindir" ilkesini benimsemişlerdir.

   Temel Nitelikler

   • Dil ve Anlatım: Dilde sadeleşme savunulmuş ancak Divan edebiyatı geleneğinin etkisiyle tam anlamıyla başarılamamıştır.
   • Şiirde Yenilik: Şiirde biçim olarak Divan edebiyatı nazım şekilleri (kaside, gazel, terkibibent vb.) korunmuş; ancak muhteva bütünüyle değişerek vatan, hürriyet, kanun ve meşrutiyet temaları işlenmiştir. Parça güzelliği yerine konu birliği ve bütün güzelliği esas alınmıştır.
   • Akımlar: Klasisizm (Şinasi, Ahmet Vefik Paşa) ve Romantizm (Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi) etkili olmuştur.

   Önemli Temsilciler

   İbrahim Şinasi: İlklerin yazarıdır; ilk özel gazete, ilk tiyatro (Şair Evlenmesi) ve ilk noktalama işaretleri kullanımına imza atmıştır.
   Namık Kemal: "Vatan Şairi" olarak bilinir; coşkulu üslubuyla tiyatro, roman ve eleştiri türünde öncülük etmiştir.
   Ziya Paşa: Şiir ve İnşa makalesiyle sade dili savunmuş, ancak Harâbât antolojisinde Divan şiirine dönerek tezatlar yaşamıştır.

   II. Dönem Genel Özellikleri

   1876'da II. Abdülhamit'in tahta çıkması, Kanun-i Esasi'nin askıya alınması ve Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonucunda oluşan siyasi baskı ortamı, edebiyatçıları toplumsal konulardan uzaklaştırmıştır. Bu dönemde "sanat sanat içindir" anlayışı egemen olmuştur.

   Temel Nitelikler

   • Dil ve Anlatım: Dilde sadeleşme düşüncesi terk edilmiş, sanatlı, süslü ve ağır bir dil kullanılmıştır.
   • Tema ve Duygu: Ölüm, metafizik, tabiat, melankoli ve bireysel aşk gibi temalar yoğun olarak işlenmiştir.
   • Şiirde Biçim: Şiirin biçimsel kuralları kırılmış, kulak için kafiye anlayışı benimsenmiş ve Divan nazım biçimlerinin dışına çıkılmaya başlanmıştır.
   • Akımlar: Realizm ve natüralizm ön plana çıkmıştır.

   Önemli Temsilciler

   Recaizade Mahmut Ekrem: "Güzel olan her şey şiirin konusu olabilir." diyerek şiirin sınırlarını genişletmiş, Araba Sevdası ile ilk realist romanı yazmıştır.
   Abdülhak Hamit Tarhan: "Şair-i Âzam" olarak anılır; Sahra ile ilk pastoral şiiri yazmış, metafizik konuları işlemiştir.
   Samipaşazade Sezai: Sergüzeşt romanında kölelik ve cariyelik konusunu realizm etkisiyle işlemiştir.
   Muallim Naci: Eski edebiyat anlayışını savunarak Recaizade ile "abes-muktebes" (göz için/kulak için kafiye) tartışmasına girmiştir.

   Roman, Tiyatro ve Gazetenin Gelişimi

   Tanzimat döneminde Türk edebiyatı daha önce masal, meddah ve halk hikâyeleriyle karşılanan anlatı ihtiyacını Batılı anlamda roman, hikâye ve tiyatro ile karşılamaya başlamıştır.

   Önemli Edebî İlkler

   • İlk Çeviri Roman: Yusuf Kâmil Paşa - Telemak (Fénelon'dan çeviri, 1859)
   • İlk Yerli Roman: Şemsettin Sami - Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872)
   • İlk Edebî Roman: Namık Kemal - İntibah (1876)
   • İlk Tarihî Roman: Namık Kemal - Cezmi (1880)
   • İlk Köy Romanı: Nabizade Nâzım - Karabibik (1890)
   • İlk Psikolojik Roman Denemesi: Nabizade Nâzım - Zehra (1896)
   • İlk Sahnelenen Tiyatro: Namık Kemal - Vatan yahut Silistre (1873)
   • İlk Batılı Anlamda Hikâye: Samipaşazade Sezai - Küçük Şeyler (1891)

   I. ve II. Dönem Tanzimat Edebiyatı Mukayesesi

   Tanzimat Edebiyatı iki farklı kuşak ve anlayış üzerinden incelenir. Bu iki dönem arasındaki farklar edebî zihniyetin dönüşümünü gösterir:

   • Sanat Anlayışı: I. Dönem'de toplum için sanat esasken; II. Dönem'de sanat için sanat anlayışı hâkimdir.
   • Hedef Kitle: I. Dönem halkı eğitmek amacıyla geniş kitlelere seslenirken; II. Dönem aydın ve seçkin zümreye hitap etmiştir.
   • Kafiye Görüşü: I. Dönem klasik "göz için kafiye" kuralına bağlı kalmış; II. Dönem Recaizade önderliğinde "kulak için kafiye" anlayışını savunmuştur.
   • Tiyatro Eserleri: I. Dönem'de tiyatro doğrudan halka ulaşma aracı görülüp sahnelenmek için yazılmışken; II. Dönem'de sahneleme imkânı kısıtlandığı için yalnızca okunmak üzere tiyatrolar kaleme alınmıştır (özellikle Abdülhak Hamit).