Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Modern Devlet Anlayışı ve Sekülerleşme

   16. yüzyıldan itibaren Rönesans ve Reform hareketlerinin etkisiyle Avrupa'da Skolastik düşünce zayıflamış, hümanizma ve rasyonalizm ön plana çıkmıştır. Bilim Devrimi ile doğanın akıl ve deney yoluyla kavranabileceği fikri yerleşmiştir.

   1618-1648 yılları arasında yaşanan Otuz Yıl Savaşları'nın ardından imzalanan Westphalia Barışı, Avrupa siyasi haritasını ve uluslararası hukuk anlayışını kökten değiştirmiştir:

   • Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu parçalanmış, merkezi krallıklar güç kazanmıştır.
   • Papalık ve Kilise'nin devletler üzerindeki siyasi otoritesi son bulmuş, seküler ulusal egemenlik ilkesi benimsenmiştir.
   • Devletler arası ilişkilerde dinî aidiyetlerin yerini pragmatist diplomatik dengeler almıştır.

   Yeni Ekonomik Düzen ve Sömürgecilik

   Coğrafi Keşifler sonrasında okyanus ticaretinin canlanması, İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesine neden olmuştur. Bu süreçte Avrupa'da zenginliğin ölçüsünü sahip olunan altın ve gümüş miktarıyla tanımlayan Merkantilizm iktisat politikası egemen olmuştur.

   Merkantilist politikanın temel unsurları şunlardır:

   • İhracatın azami seviyeye çıkarılması ve ithalatın kısıtlanması.
   • Yerli sanayinin himaye edilmesi ve ham madde temini için sömürge alanlarının genişletilmesi.
   • Amerika kıtasından getirilen yüklü miktardaki değerli madenlerin Avrupa piyasalarına girmesi, enflasyonist bir dalgalanmaya (Fiyat Devrimi) yol açmıştır.

   Klasik Düzenin Değişimi ve İç İsyanlar

   Avrupa'da gerçekleşen Askerî Devrim (ateşli silahların yaygınlaşması, tüfekli piyadelerin önemi), Osmanlı ordusunun geleneksel tımarlı sipahi gücünü yetersiz kılmıştır. Bunun sonucunda Osmanlı idaresi, tüfek kullanan sekban ve sarıca birliklerini istihdam etmek zorunda kalmıştır.

   Bu dönüşümün Osmanlı Devleti üzerindeki etkileri şunlar olmuştur:

   • Tımar Sisteminin Bozulması: Dirlik arazileri iltizam usulüyle mukataa haline getirilmiş, hazinenin nakit para ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.
   • Enflasyon ve Tağşiş: Akçenin değerinin düşürülmesi (tağşiş) ordu ve esnaf kesiminde tepkilere yol açmıştır.
   • Celâli İsyanları: Anadolu'da asayişin bozulması, üretimin düşmesine ve Büyük Kaçgun olarak adlandırılan köylü göçlerine zemin hazırlamıştır.

   Batı'nın Üstünlüğünün Tanınması

   1699 Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmaları ile Osmanlı Devleti ilk kez geniş çapta toprak kaybetmiş ve savunma stratejisine geçmiştir. 1718 Pasarofça Antlaşması'nın imzalanması, Osmanlı bürokrasisinde Avrupa'nın teknik ve askerî üstünlüğünün kabul edildiği bir dönüm noktasıdır.

   Bu kabullenişin kurumsal ve kültürel sonuçları şunlardır:

   • Lale Devri (1718-1730): Savaş politikasından barış ve imar politikasına geçilmiş, Paris ve Viyana gibi başkentlere geçici elçiler gönderilerek Batı'daki gelişmeler takip edilmiştir.
   • İlk Sivil Islahatlar: İbrahim Müteferrika tarafından ilk sivil matbaanın kurulması, itfaiye (Tulumbaracılar) ocağının teşekkülü ve kütüphanelerin açılması gibi kültürel adımlar atılmıştır.
   • Devlet kademesinde kalemiye sınıfının (Reisülküttaplık) önemi artmış, geleneksel fetih siyasetinin yerini denge diplomasisi almaya başlamıştır.