Tarih ve Zaman Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Tarih Biliminin Tanımı ve Kapsamı

   Tarih; geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültür ve medeniyetlerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içerisinde, belgelere dayalı olarak nesnel bir biçimde inceleyen sosyal bir bilim dalıdır.

   Tarih Biliminin Temel Nitelikleri

   • Tekrarlanamazlık: Tarihî olaylar belirli bir zaman ve mekânda gerçekleştiği için doğa bilimlerinde olduğu gibi deney ve gözlem yöntemine tabi tutulamaz.
   • Nedensellik (Determinizm): Her tarihî olay, kendisinden önceki bir olayın sonucu ve kendisinden sonraki bir olayın nedeni olabilir.
   • Dönemin Şartlarını Gözetme: Tarihî olaylar değerlendirilirken günümüzün ahlak ve hukuk normlarıyla değil, olayın gerçekleştiği dönemin siyasi, sosyal ve kültürel şartları dikkate alınmalıdır. Aksi durum anakronizm (tarih yanılgısı) olarak adlandırılır.
   • Belgelere Dayanma: Tarihsel bilgi, mutlaka birinci veya ikinci elden somut verilere ve kaynaklara dayandırılmalıdır.

   Tarih Araştırmalarında Beş Basamak Yöntemi

   Tarihçiler geçmişi aydınlatırken metodolojik bir araştırma süreci izlerler. Bu süreç klasik olarak beş aşamada gerçekleşir:

   1. Tarama (Kaynak Arama): Araştırma konusuna ilişkin yazılı, sözlü, görsel ve kalıntı niteliğindeki tüm verilerin toplanmasıdır. Birinci elden kaynaklar (olayın geçtiği döneme ait) ve ikinci elden kaynaklar (birinci el kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan) bu aşamada sınıflandırılır.
   2. Tasnif (Sınıflandırma): Toplanan verilerin zamana, mekâna veya konuya göre düzenlenerek işlenebilir hâle getirilmesidir.
   3. Tahlil (Çözümleme): Kaynakların içerik, yeterlilik ve amaca uygunluk açısından niceliksel ve niteliksel olarak incelenmesidir.
   4. Tenkit (Eleştiri): Bilgilerin doğruluğunun ve güvenilirliğinin test edilmesidir. Dış tenkit ile eserin adı, yazarı, basım yeri ve orijinalliği tespit edilirken; iç tenkit ile yazarın tarafsızlığı ve bilgilerin mantıksal tutarlılığı sorgulanır.
   5. Terkip (Sentez): Doğrulanmış verilerin nedensellik bağı kurularak bir araya getirilmesi ve sonuca ulaştırılmasıdır.

   Zamanın Ölçülmesi ve Takvim Türleri

   İnsanoğlu zamanı döngüsel doğa olaylarını ve gök cisimlerinin hareketlerini esas alarak bölümlendirmiştir. Takvimler temel olarak Güneş yılı (Dünya'nın Güneş etrafındaki bir tam turu: yaklaşık 365 gün 6 saat) ve Ay yılı (Ay'ın Dünya etrafındaki 12 tam turu: yaklaşık 354 gün) esasına dayanır.

   Türklerin Tarih Boyunca Kullandığı Takvimler

   • On İki Hayvanlı Türk Takvimi: Güneş yılı esaslıdır. Her yıla bir hayvan adı verilirken aylar sayılarla belirtilmiştir. İslamiyet öncesi dönemde yaygın olarak kullanılmıştır.
   • Hicri Takvim: Ay yılı esaslıdır. Başlangıç olarak MS 622 yılındaki Hicret kabul edilmiştir. İslamiyet'in kabulünden sonra kullanılmaya başlanmıştır.
   • Celâli Takvim: Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah adına Ömer Hayyam başkanlığındaki heyet tarafından hazırlanmıştır. Güneş yılı esaslı olup mali işlerin düzenlenmesi amacıyla üretilmiştir.
   • Rumi Takvim: Osmanlı Devleti'nde 17. yüzyıldan itibaren mali işlemlerin aksamaması için yürürlüğe konulan, Güneş yılı esaslı takvimdir. Başlangıcı yine Hicret'tir.
   • Miladi Takvim: Mısırlıların Güneş yılı hesabına dayanan, Romalılar tarafından geliştirilen ve başlangıcı Hz. İsa'nın doğumu (0 yılı) kabul edilen evrensel takvimdir. Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaktadır.

   Disiplinlerarası İş Birliği

   Tarih bilimi, araştırma konusunun genişliği nedeniyle diğer bilim dallarından doğrudan destek alır:

   • Kronoloji: Olayların zaman dizinini ve sıralamasını belirler.
   • Coğrafya: Olayın geçtiği mekânın iklim, yer şekilleri ve jeopolitik etkilerini inceler.
   • Arkeoloji: Kazı bilimidir; özellikle yazının bulunmadığı tarih öncesi devirlerin aydınlatılmasında birincil kaynaktır.
   • Paleografya: Eski yazı türlerini ve alfabeleri çözümler.
   • Epigrafi: Anıtlar ve kitabeler üzerindeki yazıtları inceler.
   • Diplomatik: Resmî belgelerin, fermanların ve antlaşmaların biçimsel ve hukuki güvenilirliğini tahlil eder.
   • Nümizmatik (Meskûkât): Eski madenî paraları inceler; basıldığı dönemin ekonomik ve siyasi gücü hakkında bilgi verir.
   • Heraldik: Armaları, simgeleri ve unvanları inceler.

   Tarih Yazıcılığı Türleri

   Tarih yazımı geçmişten günümüze hikâyeci (rivayetçi), öğretici (pragmatik), kronik ve modern dönemde gelişen sebep-sonuç odaklı bilimsel/araştırmacı tarih yazıcılığı şeklinde evrilmiştir.