Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 17. Yüzyılda Avrasya ve Avrupa'da Güç Dengeleri

   16. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı Devleti, Doğu ve Batı ekseninde iki yönlü yoğun bir askerî ve siyasi mücadele içine girmiştir. Batıda Avusturya (Habsburg Hanedanı), doğuda ise Safeviler ile yürütülen uzun savaşlar, devletin ekonomik ve askerî yapısını zorlamıştır.

   Habsburglar ile Mücadele ve Zitvatorok Antlaşması (1606)

   1593-1606 Osmanlı-Avusturya Savaşları'nı sona erdiren Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı dış politikasında mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesinin fiilen kabul edildiği önemli bir dönüm noktasıdır.

   • Diplomatik Eşitlik: 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı sadrazamına denk sayılırken, Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya hükümdarı protokol bakımından Osmanlı padişahına denk ('Roma Sezarı') kabul edilmiştir.
   • Vergi Düzenlemesi: Avusturya'nın her yıl ödediği düzenli vergi kaldırılmış, bir defaya mahsus savaş tazminatı ödemesi kararlaştırılmıştır.

   Westphalia Barışı (1648) ve Modern Devletler Hukuku

   Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları'nı sona erdiren Westphalia Antlaşması, seküler temelli modern diplomasi ve uluslararası egemen eşitlik ilkelerinin zeminini hazırlamıştır. Bu gelişme, dinsel temelli emperyal anlayış yerine çıkar odaklı devletler arası denge politikasını öne çıkarmıştır.

   II. Viyana Kuşatması ve Sonuçları

   1683 yılında Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Viyana önlerinde uğradığı mağlubiyet, Avrupa devletlerinin Osmanlı'ya karşı birleşmesine zemin hazırlamıştır.

   Kutsal İttifak'ın Kurulması

   Papa XI. Innocentius'un teşvikiyle Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta'nın katılımıyla Kutsal İttifak oluşturulmuştur. 1683-1699 yılları arasında devam eden savaşlar sonucunda Osmanlı Devleti çok cepheli savaşın getirdiği lojistik ve stratejik baskıya dayanamamıştır.

   Karlofça Antlaşması (1699) ve İstanbul Antlaşması (1700)

   Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çaplı toprak kaybettiği ve savunma stratejisine geçtiği belgedir.

   • Toprak Paylaşımı: Temeşvar ve Banat hariç Macaristan ile Erdel Avusturya'ya; Podolya ve Kamaniçe Lehistan'a; Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakılmıştır.
   • Garantörlük: Antlaşma maddelerinin Avusturya'nın garantörlüğünde 25 yıl sürmesi kabul edilmiştir.
   • Rusya ile İstanbul Antlaşması (1700): Karlofça'da imzası bulunmayan Rusya ile yapılan bu antlaşmayla Azak Kalesi Rusya'ya verilmiş; Rusya'ya İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı tanınmıştır. Böylece Rusya, Karadeniz'e inme politikasında ilk stratejik kazanımını elde etmiştir.

   Kaybedilen Toprakları Geri Alma Çabaları ve Savunma Dönemi

   Osmanlı Devleti, 18. yüzyılın başlarında Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybettiği toprakları geri alma siyaseti izlemiş, ancak yaşanan yenilgiler zamanla mevcut sınırları koruma ve Avrupalı güçler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanma stratejisine (denge siyaseti) evrilmiştir.

   Başlıca Diplomatik Aşamalar

   • Prut Antlaşması (1711): Rusya karşısında kazanılan zafer sonucunda Azak Kalesi geri alınmış, İstanbul Antlaşması'nın getirdiği olumsuzluklar kısmen telafi edilmiştir.
   • Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ve Venedik ile yapılan savaşların kaybedilmesiyle Belgrad ve Yukarı Sırbistan elden çıkmıştır. Bu antlaşmayla Batı'nın askerî üstünlüğü kesin olarak kabul edilmiş ve Lale Devri ile diplomasiye ağırlık verilmiştir.
   • Belgrad Antlaşmaları (1739): Fransa'nın arabuluculuğu sayesinde Osmanlı Devleti, Avusturya ve Rusya'ya karşı diplomasi masasında başarı sağlayarak Belgrad'ı geri almıştır. Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin Batı'da kazanç sağladığı son büyük antlaşmadır.
   • Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nı bitiren bu antlaşmayla Kırım bağımsız olmuş (halkı dinen halifeye bağlı kalmak şartıyla), Rusya'ya kapitülasyonlar tanınmış ve Karadeniz'deki Türk egemenliği sona ermiştir.

   Sonuç ve Değerlendirme

   18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı diplomasisi; tek başına varlığını koruyamayacağını görerek Avrupa büyük devletleri (Düvel-i Muazzama) arasındaki rekabetten yararlanıp ittifaklar kurma yolunu seçmiştir.