18. Yüzyıl – 19. Yüzyıl Felsefesi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 18. ve 19. Yüzyıl Felsefesi, Batı düşünce tarihinde aklın mutlak rehber kabul edildiği, geleneksel bağların sorgulandığı ve bireysel özgürlüğün temellendirildiği Aydınlanma Dönemi'ni kapsar. Bilimsel Devrim'in yöntem başarısı, bu dönemde toplumsal, ahlaki ve siyasi yaşama uyarlanmıştır.

   Dönemin Temel Karakteristiği

   • Akılcılık ve Eleştirellik: Bilginin ve inancın geçerliliği dogmalara değil, insan aklının denetimine bağlanmıştır.
   • Sekülerleşme: Düşüncenin odağı metafiziksel ve ilahi konulardan dünya hayatına, insana ve somut olgulara yönelmiştir.
   • İlerleme Düşüncesi: Bilimin ve eğitimin toplumu kaçınılmaz olarak daha ileri ve özgür bir aşamaya taşıyacağına inanılmıştır.
   • Otorite Karşıtlığı: Mutlak monarşiler, geleneksel imtiyazlar ve dinî otoriteler kuramsal olarak eleştirilmiştir.

   Dönemin temel sorunu bilginin kaynağı, yapısı ve sınırlarıdır. Bilginin doğuştan mı geldiği yoksa deneyimle mi kazanıldığı sorusu çağın felsefi kutuplarını belirlemiştir.

   Temel Epistemolojik Yaklaşımlar

   • Empirizm (John Locke, David Hume): Zihnin doğuştan boş bir levha (tabula rasa) olduğunu savunan Locke, bilginin kaynağını duyumlarda bulur. Hume ise nedensellik ilkesini alışkanlık temelinde sorgulayarak empirist çizgiyi septisizme yaklaştırmıştır.
   • Kritisizm (Immanuel Kant): Rasyonalizm ve empirizmi sentezlemiştir. Kant'a göre bilgi deneyle başlar ancak deneyden ibaret değildir; zihnin doğuştan gelen kategorileri (apriori) duyum verilerini işleyerek bilgiye dönüştürür. Kant bunu "Görüsüz kavramlar boş, kavramsız görüler kördür" sözüyle açıklar.

   Aydınlanma düşünürleri, toplumun kökenini doğa durumu ve toplum sözleşmesi kavramlarıyla açıklamış; meşruiyetini tanrısal buyruklardan değil bireylerin rızasından alan yönetim modelleri geliştirmiştir.

   Siyasal Düşüncenin Yapı Taşları

   • Kuvvetler Ayrılığı (Montesquieu): Siyasi erkin tek bir elde toplanmasının istibdada yol açacağını savunarak yasama, yürütme ve yargı erklerinin birbirinden bağımsız olmasını önermiştir.
   • Toplum Sözleşmesi ve Genel İrade (Jean-Jacques Rousseau): İnsanın doğası gereği özgür doğduğunu belirten Rousseau, toplumsal uzlaşının temelini kamusal ortak çıkarı ifade eden 'genel irade'ye dayandırır.
   • Bireysel Haklar (John Locke): Yaşama, özgürlük ve mülkiyet haklarını vazgeçilmez doğal haklar olarak kabul etmiş; devleti bu hakları korumakla yükümlü kılmıştır.

   19. yüzyıl, Sanayi Devrimi ve toplumsal dönüşümlerin etkisiyle tarihsellik, sınıf çatışmaları ve bilimsel kesinlik ekseninde şekillenen büyük felsefi sistemlerin ortaya çıktığı bir evredir.

   19. Yüzyılın Başlıca Akımları

   • Diyalektik İdealizm (G. W. F. Hegel): Varlığın temelinde 'Geist' (akıl/ruh) bulunur. Geist, kendini tarih içinde tez-antitez-sentez diyalektiği aracılığıyla gerçekleştirir ve özgürlüğün bilincine varır.
   • Tarihsel Materyalizm (Karl Marx): Hegel'in diyalektiğini materyalist temele oturtmuştur. Toplumsal değişimin ve tarihin belirleyicisinin soyut fikirler değil, üretim biçimleri ve sınıfsal mücadeleler olduğunu ileri sürmüştür.
   • Pozitivizm (Auguste Comte): Yalnızca gözlemlenebilir ve ölçülebilir olguların geçerli bilgi sağladığını savunmuş, metafizik düşünceyi aşılması gereken bir aşama olarak görerek bilimi nihai kılavuz yapmıştır.