Yazım kuralları ve noktalama işaretlerini uygulayabilme Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Deney Raporlarında Temel Noktalama

   Bir deney veya gözlem sürecini kaydederken düşüncelerimizi, ölçümlerimizi ve basamakları doğru aktarmak için noktalama işaretlerini yerli yerinde kullanırız.

   • Nokta (.): Deney basamaklarını belirten tamamlanmış cümlelerin sonuna ve maddeleri sıralarken sıra bildiren sayıların ardına konur. Örneğin: 1. Deney tüpüne 50 mL saf su eklendi.
   • Virgül (,): Birbiri ardınca sıralanan eş görevli deney araçlarını veya ardışık gözlem eylemlerini ayırmada kullanılır. Örneğin: Beherglas, termometre, kronometre ve ispirto ocağı masaya yerleştirildi.
   • İki Nokta (:): Deneyde kullanılan araç gereçler listelenmeden veya bir açıklama yapılmadan önce kullanılır. Örneğin: Kullanılan malzemeler: beherglas, dijital terazi ve dereceli silindir.
   • Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış farklı deney gruplarını, değişkenleri veya türleri birbirinden ayırmak için konur. Örneğin: 1. grup için ışık, sıcaklık; 2. grup için su miktarı, toprak türü sabit tutuldu.

   Bağlaç Olan "da / de" ile Durum Eki Olan "-da / -de"

   Bilimsel bir deney raporunda verileri kaydederken en sık yapılan hatalardan biri, durum eki ile bağlacın karıştırılmasıdır.

   1. Bulunma Durum Eki (-da / -de / -ta / -te)

   Eklendiği sözcüğe bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya daralır. Deneyde bir olayın nerede ya da hangi ortamda gerçekleştiğini belirtir.

   • Örnek: Bitki özütü, deney tüpünde bekletildi. (Cümleden çıkarılırsa: "Bitki özütü, deney tüpün bekletildi." ifadesi anlamsız olur.)
   • Örnek: Sıcaklık artışı ikinci kapta daha hızlı gerçekleşti.

   2. Bağlaç Olan "da / de"

   Ayrı bir sözcüktür ve her zaman ayrı yazılır. Kendinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar ancak hiçbir zaman "te / ta" biçiminde sertleşmez. Cümleden çıkarıldığında cümlenin temel anlamı bozulmaz.

   • Örnek: Kontrol grubundaki tohumlar da aynı sürede çimlendi. (Cümleden çıkarıldığında: "Kontrol grubundaki tohumlar aynı sürede çimlendi." anlam bozulmaz.)

   Bağlaç Olan "ki" ile Ek Olan "-ki"

   Gözlem sonuçları arasındaki neden-sonuç ya da aitlik ilişkilerini kurarken "ki" yapısının doğru yazılması gerekir.

   1. Sıfat Yapan ve İlgi Zamiri Olan Ek "-ki"

   Sözcüğe bitişik yazılır. Genellikle yer veya zaman bildiren sözcüklere gelerek bir varlığı işaret eder.

   • Sıfat Yapan Ek: Termometredeki değer beş dakika sonra sabitlendi. ("Hangi değer?" → Termometredeki değer.)
   • İlgi Zamiri: Bizim deneyimizdeki sıcaklık değişimi, diğer gruptakinden daha yüksektir. (Buradaki "-ki", "gruptaki sıcaklık değişimi" adının yerini tutmuştur.)

   2. Bağlaç Olan "ki"

   Ayrı yazılan bağımsız bir sözcüktür. İki yargıyı birbirine bağlar ve neden, sonuç, açıklama ilgisi kurar.

   • Örnek: Isıtıcıyı kapattık ki çözeltinin sıcaklığı sabit kalsın.
   • Örnek: Düzenli aralıklarla ölçüm yapmalıyız ki verilerimiz güvenilir olsun.

   Soru Eki "mı / mi / mu / mü"nün Yazımı

   Deneye başlamadan önce oluşturulan araştırma sorularında ve sonuç değerlendirme basamaklarında soru eki sıkça kullanılır.

   • Soru eki "mi", kendinden önce gelen sözcükten daima ayrı yazılır.
   • Kendinden sonra bir ek gelirse bu ekler soru ekine bitişik yazılır.
   • Ünlü uyumlarına göre "mı, mi, mu, mü" biçimlerini alır.

   Gözlem ve Araştırma Cümlelerinde Kullanımı

   • Hipotez Sorusu: Işık miktarının artması fotosentez hızını etkiler mi?
   • Gözlem Kontrolü: Deney tüpündeki renk değişimi gözlemlendi mi?
   • Veri Karşılaştırması: Birinci kaptaki sıvı seviyesini kaydettiniz mi?

   Hatalı ve Doğru Yazım Karşılaştırması

   Aşağıda bir öğrencinin bitkilerde terleme hızını incelediği güvenli bir laboratuvar deneyi sırasında tuttuğu gözlem notları yer almaktadır.

   Hatalı Rapor Parçası:

   "Deney tüpün de bulunan sıvı seviyesi hızla azaldı. Yaprakta ki gözenekler kapatılınca sıvı kaybı durdu mu? Bizim düzenek deki su kaybı, kontrol grubun daki ne göre belirgin biçimde farklıydı. Sonucu iyi gözlemledikmi cetvel deki değerleri net görürüz."

   Düzeltilmiş ve Kurallara Uygun Rapor:

   "Deney tüpünde bulunan sıvı seviyesi hızla azaldı. Yapraktaki gözenekler kapatılınca sıvı kaybı durdu mu? Bizim düzenekteki su kaybı, kontrol grubundakine göre belirgin biçimde farklıydı. Sonucu iyi gözlemledik mi cetveldeki değerleri net görürüz."

   Özet Kontrol Listesi:

   • Deney ortamı ve aleti bildiren ekler bitişik (-de / -da): tüpünde, cetvelde
   • İşaret eden ve yer bildiren ekler bitişik (-ki): yapraktaki, düzenekteki
   • Cümleleri bağlayan veya "bile/dahi" anlamı katan yapılar ayrı: "Gözlem kâğıdı da hazırlandı."
   • Soru ve zaman anlamı katan "mi" her zaman ayrı: "durdu mu?", "gözlemledik mi"